Học thuyết triển vọng (Prospect theory) - giải thích vì sao bạn không thể cắt lỗ

Học thuyết triển vọng (prospect theory), trung tâm của tâm lý học tài chính cho thấy điểm mù trong tâm lý con người: Thừa nhận sai lầm và chấp nhận thất bại là việc vô cùng khó.

Học thuyết triển vọng (Prospect theory) - giải thích vì sao bạn không thể cắt lỗ

Tâm lý tránh rủi ro

Giả sử bạn nhận được phần thưởng từ chương trình ai là triệu phú và bạn có hai lựa chọn nhận thưởng là:

  • Cách 1: Tung đồng xu, nếu đồng xu mặt sấp, bạn nhận được 100 triệu. Mặt ngửa, bạn nhận được 0 đồng
  • Cách 2: Bạn nhận được chính xác 50 triệu.

Hãy dừng lại 1 phút để nghĩ xem bạn sẽ lựa chọn cách nào

Ok, theo thống kê, phần lớn mọi người sẽ lựa chọn cách 2. Về mặt toán học, hai cách trên có hàm lợi ích tương đương nhau, cùng bằng 50 triệu. Tuy nhiên cách 1 có tính rủi ro cao (được ăn gấp đôi, ngã về không), cách hai an toàn hơn. Bạn nhận được tiền, tuy ít hơn nhưng không có chút rủi ro nào.

Đây chính là tâm lý tránh rủi ro, lý thuyết được sử dụng nền móng trong ngành tài chính, đặc biệt là lý thuyết quản lý danh mục đầu tư hiện đại. Lý thuyết tránh rủi ro (risk averson) này cho rằng, con người có tâm lý logic khi nhận được một phần thưởng xác định sẽ giảm, tránh rủi ro thấp nhất có thể.

Hàm lợi tức rủi ro từ lý thuyết tránh rủi ro. Nguồn: wikipedia

Hãy xem cách tâm lý tránh rủi ro hoạt động ra sao dựa trên đồ thị hàm lợi tức. Với trục ngang là mức độ rủi ro của tài sản hoặc danh mục và trục dọc là lợi nhuận kì vọng của tài sản. Ở đây ta có ba tài sản có mức rủi ro và lợi nhuận kì vọng khác nhau. Một tài sản màu xanh dương A, xanh lục B và đỏ C. Nếu bạn phải ra quyết định lựa chọn mua tài sản nào, bạn sẽ cân nhắc trước mức độ rủi ro và lợi nhuận kì vọng của từng loại tài sản.

  • Tài sản A và C có cùng mức lợi nhuận kì vọng nhưng rủi ro khác nhau. Theo lý thuyết tránh rủi ro, ta chọn tài sản A
  • Tài sản B và C có rủi ro như nhau nhưng lợi nhuận kì vọng khác nhau. Tất nhiên, ta lựa tài sản B vì "chi phí" bỏ ra như nhau nhưng lợi nhuận kì vọng "nhận được" lớn hơn.
  • Tài sản A và B có mức rủi ro và lợi nhuận kì vọng khác nhau và cùng nằm trên đường "tránh rủi ro" hàm ý là, bạn "chấp nhận" rủi ro thêm để "kì vọng" có thêm lợi nhuận.

Tâm lý tránh lỗ

Giả sử bạn tham gia một vụ cá cược và để thua. Người thắng cho bạn hai lựa chọn trả tiền:

  • Cách 1: Chấp nhận trả ngay 100k
  • Cách 2: Tung đồng xu, nếu được mặt sấp, bạn không phải trả xu nào, nếu được mặt ngửa, bạn phải trả 200k

Bạn chọn cách nào?

Ví dụ trên được thực hiện theo nhiều cách khác nhau nhưng kết quả trung bình cho thấy, người ta có xu hướng chọn cách 2. Nghĩa là, khi phải chịu lỗ, người ta chấp nhận rủi ro cao hơn.

Điều này có vẻ đi ngược với tâm lý tránh rủi ro ở trên. Sự khác biệt ở đây là giữa lãi và lỗ.

Thực nghiệm cho thấy, việc lỗ 100 triệu gây ra sự đau đớn lớn hơn, kể cả niềm vui khi lãi 100 triệu sau đó cũng không bù lại được. Người ta thấy rằng, trên góc nhìn của tâm lý con người, với cùng một số lượng (ví dụ 100 triệu) nỗi đau do bị lỗ, mất mát là lớn hơn niềm vui sinh ra do có lãi, thêm vào. Thường bạn phải lãi nhiều hơn (100 triệu) để bù vào mất mát (ví dụ bạn phải lãi 300 triệu mới bù được nỗi đau do mất 100 triệu sinh ra).

Tâm lý tránh lỗ giải thích được khá nhiều hiện tượng tâm lý của con người. Ví dụ: Hiệu ứng con bạc khát nước, khi người ta thua lỗ khá nhiều thường có tâm lý chịu rủi ro cao hơn: đặt nhiều tiền hơn, vay nợ nhiều hơn ... mà ở góc nhìn của người ngoài cuộc, và tỉnh táo không ai làm như vậy cả.

Học thuyết triển vọng

Học thuyết triển vọng (Prospect Theory) do Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố năm 1979 dựa trên sự kết hợp của tâm lý tránh rủi ro và tránh lãi trên.

Hàm triển vọng cho thấy sự phân cực trong tâm lý con người giữa việc nhìn nhận lãi và lỗ: Lỗ $0.05 mang lại cảm giác phần thưởng thấp hơn nhiều so với lãi $0.05 mang lại

Học thuyết này cho chúng ta cái nhìn sâu hơn vào tâm lý con người khi đối diện với lãi và lỗ, đặc biệt trong ngành tài chính, đầu tư chứng khoán. Khi hằng ngày bạn phải ra quyết định về việc phải mua hay bán các loại cổ phiếu khác nhau. Học thuyết này cũng giải thích được tâm lý "Bán lãi, giữ lỗ" của đa số các nhà đầu tư trên thị trường. Theo đó, khi giá cổ phiếu tăng, họ thường bán ngay để hiện thực hoá lợi nhuận. Nhưng khi cổ phiếu giảm giá, họ lại chần chừ không muốn bán vì khi hiện thực hoá khoản lỗ sẽ khiến tâm lý của nhà đầu tư khó chịu, cảm giác mất mát là lớn và họ kì vọng cổ phiếu sẽ tăng lại vào một ngày nào đó. Dẫn đến việc trở thành nhà đầu tư dài hạn bất đắc dĩ.

Xem thêm:

Học thuyết triển vọng, còn đi xa hơn khi lượng hoá được các khoản chịu đựng lãi lỗ của con người và xây dựng cả các công thức tính toán dựa trên ngưỡng tâm lý. Nhưng chúng ta sẽ dừng lại tại đây để tránh đi sâu vào chi tiết.

Tóm lại

Tâm lý học tài chính ngày càng có vai trò quan trọng trong nghiên cứu tài chính. Và, với tư cách là nhà đầu tư bạn cũng nên tìm hiểu về ngành này, đặc biệt là các hiệu ứng tâm lý cũng như học thuyết triển vọng. Khi hiểu bản chất tự nhiên của con người nói chung, cùng với lý thuyết đám đông, chúng ta có thể hiểu được vì sao 90% các nhà đầu tư cá nhân giao dịch hàng ngày thường chịu thua lỗ. Mà lý do có thể phần lớn là do tâm lý gây ra.

Cảm ơn đã đọc đến đây. Nếu bạn muốn nhận được lời nhắc khi có bài viết mới. Hãy đăng kí lại email ngay bên dưới và like Facebook page của chúng tôi. Chúng tôi rất vui được gặp lại bạn trong các bài viết tới! <3

Share Tweet Send
0 Bình luận
Đang nạp...
You've successfully subscribed to Finaz.vn
Great! Next, complete checkout for full access to Finaz.vn
Welcome back! You've successfully signed in
Success! Your account is fully activated, you now have access to all content.